راه های فعال سازي درس انشا
شاید یکی از دلایل عدم موفقیت درس انشا استفاده نکردن از طرح
و شیوه مناسب و برنامه ریزی درست برای این درس بوده است . مگر نه آن که هر
کاری زمینه های خاص خود می طلبد ؟ در درس انشا تا چه اندازه این زمینه ها
را فراهم ساخته ایم ؟
همان گونه که دانش آموز نمی داند برای
نوشتن از کجا شروع کند ، معلم نیز ناخودآگاه با این مشکل مواجه است و ممکن
است نداند از کجا آغاز کند در این مقاله سعی داریم طرح های گوناگونی و
شیوه های علمی اجرای اهداف درس انشا را به گونه ای فشرده در دو مرحله
مقدماتی و تکمیلی ارائه دهیم . اما قبلاً تذکر چند نکته لازم است .
1- بهترین روش ها ، مجریانی دقیق و فعال و اهل
ذوق می طلبد ، معلمان که برگزار کنندگان درس انشا هستند ، باید با ابتکار
عمل ، ذوق و علاقه ، شدید شرایط لازم را برای استفاده بهتر از این ساعات
به وجود آورند .
2- اهمیت درس انشا برای معلمان سایر دروس ،
اولیا ، دانش آموزان و ... بسیار ضروری است . چرا که اگر دانش آموز با
شیوه های کارآمد بتواند به مهارت چهارگانه خواندن ، نوشتن ، گوش دادن و
سخن گفتن مسلط شود در سایر دروس نیز موفق خواهد شد .
3- شیوه های ارزشیابی صحیح گاهی مؤثر در توفیق معلم انشا است و البته پژوهشهای دقیق تر .
4- برای توفیق در آموزش انشا ابتدا باید انگیزه های آن را در دانش آموزان به وجود آورد یا آن را تقویت کرد .
5-
در هر دو مرحله مقدماتی و تکمیلی آموزش انشا که خواهد آمد هدف از تمرینات
تقویت زبان و تفکر دانش آموز است . مراحل چون پیرایش نوشته از غلط های
دستوری املایی ، ویرایشی و ... در مرحله ی بعدی است که متأسفانه به علت
تلقی نادرست برخی معلمان انشا آنچه در ارزشیابی غلط محسوب می شود و ملاک
نمره قرار می گیرد ، همین نکات ما بعدی نگارش است . البته به طور مسلم
ناخودآگاه تلقی دانش آموز نیز از انشا همین خواهد بود .
در
تمرینات خاص این دوره باید مهارتهای مقدماتی و لازم را برای نوشتن کسب کرد
و سپس به تدریج با آموزش چگونگی استفاده هنرمندانه از واژگان برای ساخت
جمله های زیبا و موجز و ساده و مؤثر دانش آموز را به حوزه آفرینش های ادبی
سوق داد .
اکنون بخشی از طرح های علمی آموزش انشا را شرح می دهیم :
ساختن کلمات مرکب طبق الگو ( نه با قاعده دستوری )
ترکیبات اسمی
گل + خانه = گل خانه ساختن ده نمونه دیگر توسط دانش آموز
ترکیبات وصفی
پُر + کار = پرکار ساختن نمونه های دیگر توسط دانش آموز
ترکیبات فعلی
افعال مرکب : کمک کردن ، پایین آوردن ، تصمیم گرفتن .
آوردن افعال بسیط برای افعال مرکب
سعی کردن – کوشیدن ، به رشته تحریر کشیدن – نوشتن
یافتن مترادف برای کلمات
بی پروا – بی باک ، شماتت کردن – سرزنش کردن
یافتن معانی کتابی :
سرا چه خاکی کنایه از دنیا ، سیاه آسمان – ستارگان ، دلشکسته – آزرده خاطر
انتخاب صفات مناسب :
سرود زیبا ، زبان چرب ، میوه آبدار ، راه راست
قرار دادن صفات مناسب در جای خالی متن .
آفتاب
.................. و زرد می تابید . برگ درختان مثل سربازان ..........
تک تک می افتادند من که تا آن روز از درخت ها جز انبوهی برگ ............
چیزی نمی دیدم ناگهان برگ ها ز ..... را جدا جدا دیدم .
یافتن کلمات متضاد :
افزایش : کاهش ، بیگانه : آشنا ، تنبل : کوشا
به کارگیری و استفاده از تشخیص ( جان بخشی به اشیاء )
از زبان یک شی بی جان سخن گفتن ، ( درخت ، نامه ، مداد ، کفش ، .... )
آموزش تمثیل ، و مثل در نوشته ها .
آموزش ساده نویسی در نوشته ها .
آموزش تحرک و پویایی یک نوشته و راههای ایجاد آن .
یافتن مجازها و استعاره ها ، لعل / لب ، سرو / قد ، سنبل / مو
یافتن مفهوم و تعابیر کنایی :
چون مار به خود می پیچید کنایه از رنج و صفت
یافتن قید مناسب :
دریایی آرام / خط خوانا / صدای بلند ، بد ، پرطنین و ....
انتخاب کلمات خوش آهنگ :
فغان کین لولیان شوخ شیرین کار شهر آشوب چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را
دادن یک متن برای معلوم کردن عنوان های مهم آن .
دادن یک تصویر تا درباره آن چند جمله نوشته شود .
دادن یک داستان تا عنوان مناسبی برای آن انتخاب شود .
دادن یک متن داستانی یا علمی و طرح چند سؤال .
طرح چند سؤال درباره یک موضوع و پاسخ به آن .
نمایش فیلم در کلاس و خواستن شرح یا نقد آن .
نمایش یک فیلم بدون پایان .
بازآفرینی و بازنویسی یک داستان کهن .
نوشتن خاطرات یک هفته .
تهیه یادداشت روزانه .
تبدیل جلمات گفتاری به نوشتاری و نشان دادن تفاوت آنها .
تصحیح یک نمونه انشا و تکثیر آن میان دانش آموزان و به بحث گذاردن آن .
نگارش بندهای کوتاه درباره یک موضوع و ارتباط دادن آنها به هم .
مطالعه یک کتاب و استخراج توصیفات آن و نقد کوتاه و توصیف .
آموزش طنز و شیوه نگارش آن .
نوشتن نامه به خصوص نامه های گویا .
توصیف چهره ، روحیه و اخلاق فردی ، توصیف زمان و مکان اشیاء و پدیده ها توصیف یک حادثه و خاطره واقعه و ...
آموزش چگونگی آغاز و پایان کلام
عنوان درس :
راه های مختلف بیان یک پدیده
هدف :
1- توانمند ساختن دانش آموزا در پرورش معانی .
2- ایجاد حس اعتماد به نفس .
هدف رفتاری
1- حوزه تداعی ها پیرامون یک موضوع در دانش آموزان افزایش می یابد .
2- دانش آموز قادر می شود پس از تمرینات متوالی با نظارت معلم پدیده های اطراف خود را به بهترین شیوه توصیف به تحسین به گزارش کند .
پیش نیاز :
آشنایی با اصطلاحات علم بیان چون استعاره ، تشبیه ، کنایه ، مجاز و تمرین قبلی .
محتوا :
این
درس در واقع یک نوع تمرین « بیان » به شمار می آید ، علم بیان کوشش دارد
به ما بیاموزد چگونه می توانیم یک معنی و موضوع و مفهوم واحد را به گونه
های متفاوت ایراد و ارائه کنیم .
شیوه اجرا :
1-
قبلاً نمونه های گوناگون از پدیده های طبیعی و موضوعات مورد نظر ، مثل
طلوع و غروب خورشید ، حرکت ماه و آسمان ، حرکت آزاد بید و چنار – صورت
شخصی ، یک پدیده و ... را با مثال های متعدد آماده کنیم .
2- نمونه مورد نظر را به دو صورت ارائه می دهیم .
الف ) بر روی تخته .
ب ) بر روی کاغذ از قبل تکثیر شده .
3- قبلاً یک نمونه را یا مثالهایی را که از متون ادبی گذشته و معاصر است ارائه می دهیم .
4- یک تمرین برای کار در منزل می دهیم .
5- یک تمرین در کلاس به کمک دانش آموزان انجام می دهیم .
شیوه ارزشیابی :
1- هر یک از دانش آموزان تعابیر مورد نظر را بخوانند و با نظر خواهی بقیه دانش آموزان بهترین تعبیر انتخاب و روی تخته نوشته شود .
2- برای هیجان و انگیزه و تعابیر دانش آموزان جمع امتیاز بندی می شود و به نظرات اول تا سوم با نظارت مدرسه جوایز داده شود .
چند تذکر :
1-
این شیوه می تواند هر چند هفته یکبار تکرار شود تا توان مقایسه برای معلم
به وجود آید از سوی دیگر تکرار و تمرین موجب توفیق در این کار خواهد بود .
2- نمونه های تکراری و تصنعی نباشد .
3- خود معلم نیز در این کار با دانش آموزان همگانی و همراهی کند .
4- این طرح پیش نیاز درس توصیف است که گام به گام و آرام آرام زمینه های توصیف را در دانش آموزان به وجود می آورد .
5- در هر مرحله دانش آموز را به کوشش ذهنی وا می دارد .
چند موضوع پیشنهادی :
1- اشکی بر گونه
2- برف بر قله ی کوه
3- پرتو خورشید
4- زردی رخسار
5- کوه تنگ ما
6- داخل اتوبوس
7- ماهی حوض
8- کوزه آب
